دەستپێک / بابەت / زلهێزه‌كان و چاره‌نووسیان !

زلهێزه‌كان و چاره‌نووسیان !

dictator

هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای‌ ئاڵۆزی‌ له‌ نێوان به‌ره‌ی‌ ئاده‌مییه‌وه‌ ‌تاكوو ئێستا چین و توێژه‌كانی كۆمه‌ڵ له‌ پێناو گه‌یشتن به‌ پله‌ و پایه‌ و سامانه‌وه‌ له‌ ركه‌به‌ری‌ دابوون، ده‌سته‌ وبه‌سته‌ی‌ خۆیان كردووه‌ته‌ كوانووی‌ ئاگردانی شه‌ڕ و سنوور و كه‌وشه‌نی ژێر چاوه‌دێری‌ خۆیان پێ هه‌راوتر كردۆته‌وه‌. هه‌ر لایه‌نێك هێز و ده‌سه‌ڵاتی زیاتر بووبێ خولی ره‌وره‌وه‌ی‌ مێژوو له‌ به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئه‌و دابووه‌، ئه‌و توانیویه‌تی لایه‌نه‌كه‌ی‌ تر بخاته‌ ژێر ركێفی خۆیه‌وه‌ و فه‌رمانڕه‌وایی به‌ سه‌ره‌وه‌ بكات. هه‌تا قه‌ده‌ر حه‌یامێك به‌ر له‌ شه‌ڕی‌ یه‌كه‌می جیهان و سه‌رده‌می داگیركاریه‌تی ئیمپڕاتووری‌ چین كه‌ ورده‌ گۆڕانكاریه‌ك به‌ سه‌ر ئه‌و شێوه‌ ده‌سه‌ڵاتداریه‌تیه‌ داهات و چه‌ك و تفاق و سامانیش هاتنه‌ كایه‌وه‌ و بوون به‌ هۆیه‌كی تری‌ پاوانخوازی‌، هه‌ر زۆر و بۆری‌ هێز ده‌وری‌ سه‌ره‌كی دیتووه‌ و كارگێڕ و هه‌ڵسووڕێنه‌ری‌ سه‌رده‌م بووه‌. هه‌ر لایه‌نێكیش ئه‌وی‌ تری‌ فت كردووه‌ و گێڕی‌ ده‌سه‌ڵاتداری‌ به‌ ده‌ست خۆیه‌وه‌ گرتووه‌، زیاتر گرانایی خستووه‌ته‌ سه‌ر خه‌ڵك و كه‌چی به‌و حاڵه‌ش هه‌ر خۆی‌ به‌ ره‌واتر له‌وی‌ رابردوو زانیوه‌. ئه‌و زلهێزانه‌ یه‌ك له‌ دوای‌ یه‌ك به‌ شیره‌ی‌ ژیانی بن ده‌ستانیان پێگه‌یشتوون و كۆشك و قه‌ڵایان به‌رز كردوونه‌ته‌وه‌. قه‌ت نه‌یان هێشتووه‌ ئاگری‌ شه‌ڕێك دامركێته‌وه‌ یه‌كی تریان هه‌ڵایساندۆته‌وه‌ و تا شه‌ڕه‌ گه‌وره‌كه‌ی‌ یه‌كه‌می جیهان كه‌ ته‌ڕ و ویشكی ویكڕا سووتاند، ئه‌و ورده‌ تێكهه‌ڵچوونه‌ ناوچه‌یی و كه‌م خایه‌نانه‌یان هه‌ر درێژه‌ پێداون. به‌ تایبه‌ت له‌ ماوه‌ی‌ نێوان ساڵه‌كانی (1898- 1914)ی‌ له‌ دایكبوون كه‌ به‌ بۆچوونی زۆر له‌ مێژوونووسانیش ئه‌و ماوه‌یه‌ به‌ سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی زلهێزه‌كان ده‌ژمێردرێت‌، كۆمه‌ڵه‌ هۆیه‌كی وه‌كوو: هه‌راوكردنه‌وه‌ی‌ سنوور، قازانج و به‌رژه‌وه‌ندی‌ ئابووری‌، هه‌ست و سۆزی‌ نه‌ته‌وه‌په‌ره‌ستی و دژایه‌تی بیروبۆچوون و كێبه‌ركێ و مل به‌ ملانه‌ی‌ سیاسی ورده‌ ورده‌ له‌ سه‌ر یه‌ك كه‌ڵه‌كه‌ بوون و ئاگره‌كه‌یان هه‌ڵایساند، ئه‌گینا رووداوه‌ كه‌م بایه‌خه‌كه‌ی‌ 8 ی‌ ژوئنی 1914 ی‌ ئوتریش زۆر كه‌متر له‌وه‌ بوو ئه‌و ئاگره‌ بكاته‌وه‌، ئه‌و رووداوه‌ ته‌نیا بڵێسه‌یه‌ك بوو له‌ حه‌مباری‌ باڕووتی دا و به‌س !

گرنگترین هۆی‌ هه‌ڵایسانی شه‌ڕی‌ یه‌كه‌می جیهان دژایه‌تی كۆن و له‌ مێژینه‌ی‌ ئه‌ڵمانیا له‌ گه‌ڵ سوپا پۆشته‌ و په‌رداخه‌كه‌ی‌ رووسیه‌ و له‌وه‌ش به‌رچاوتر خۆ به‌ گه‌وره‌گری‌ و هه‌وای‌ فه‌رمانڕه‌وایی ئه‌و وڵاته‌ به‌ سه‌ر جیهان دابوو كه‌ شان به‌ شانی ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ شتانه‌ی‌ له‌ سه‌روودا ئاماژه‌یان پێكرا، شه‌ڕی‌ یه‌كه‌می جیهانیان هه‌ڵایساند و هه‌موو ئورووپایان پێ ئاگر دا. هه‌ر چه‌ند بڕێ‌ له‌ زاناكانی ئاڵمان له‌ سه‌ره‌تادا له‌ سه‌ر ئه‌و بڕوایه‌ بوون كه‌ شه‌ڕ شیرازه‌ی‌ كۆمه‌ڵایه‌تیان تێك ده‌دات و وێڕای‌ كه‌موكووڕیه‌كانی تری‌ ناخۆیی ده‌یانفه‌وتێنێت، شه‌ڕخوازه‌كان به‌ قسه‌یان نه‌كردن و به‌و بیانووه‌ كه‌ شه‌ڕ هه‌موو ناكۆكیه‌كانی ناوخۆیی له‌ ناو ده‌بات و گه‌ل یه‌كگرتووتر ده‌كات، شه‌ڕه‌كه‌یان زیاتر په‌ره‌ پێ دا.

رووسیه‌ش له‌و كاته‌ دا سه‌ره‌ڕای‌ كه‌موكووڕیه‌كانی ناوخوی له‌ دوو لاوه‌ تینی بۆ هاتبوو. یه‌كه‌م وێڕای‌ شه‌ڕی‌ مان و نه‌مان له‌ گه‌ڵ ئیتالیا و ئوتریش سنوورێكی دوور و درێژی‌ كه‌وتبۆ به‌ر په‌لاماری‌ ئه‌ڵمانیای‌ له‌ خۆی‌ به‌ هێزتر و دووهه‌م كه‌م و زۆر نه‌یده‌توانی كه‌ڵك له‌ یارمه‌تی مادی‌ و سوپایی هاوپه‌یمانه‌كانی وه‌ربگرێت و به‌ ته‌واوی‌ هه‌ره‌سی بردبوو، به‌ تایبه‌ت له‌ نیوه‌ی‌ یه‌كه‌می1917 دا كه‌ ئاڵمانیا له‌وپه‌ڕی‌ به‌ هێزی‌ دابوو و خه‌ریك بوو له‌ ترۆپكی ئاواتی نزیك بێته‌وه‌. به‌ڵام به‌رژه‌وه‌ندی‌ تایبه‌تی هه‌ر یه‌ك له‌ هاوپه‌یمانه‌كانی رووسیه‌ و وه‌گۆڕێ‌ وه‌ركردنی چه‌ك و تفاقێكی پێشكه‌وتوو و له‌ هه‌مووشیان گرنگتر مه‌ترسی دروست بوونه‌وه‌ی‌ ئورووپای‌ یه‌كگرتوو، مه‌جالی هه‌موو جموجۆڵ و خۆ ته‌یاركردنه‌وه‌یه‌كی له‌ ئاڵمانیا بڕی‌ و هه‌ر ساڵێك دواتر ته‌رتوتوونا بوو و لێك هه‌ڵوه‌شا.

به‌ڵام ئه‌و كۆتاییه‌ سه‌ره‌تای‌ سه‌رهه‌ڵدانی چاره‌ره‌شی و بیمرادی‌ له‌ سه‌رتاپای‌ جیهان دابوو. وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ خه‌ڵكێكی زۆر كوژرابوو، زۆر شوێن كاول كرابوو، تازه‌ خه‌ڵك به‌ برینی خۆیان ده‌زانی. نه‌خۆشی، برسیه‌تی، په‌ڕیوه‌یی و نه‌حه‌وانه‌وه‌ و سه‌دان دیارده‌ی‌ تری‌ پاشماوه‌ی‌ شه‌ڕ به‌ربینگیان به‌ خه‌ڵكی گرتبوو. به‌ تایبه‌ت ئه‌و كۆمه‌ڵه‌ هاوپه‌یمان و دژانه‌ی‌ له‌ سه‌ره‌تاوه‌ له‌ شه‌ڕ دابوون، هه‌ر كۆڵه‌وار ببوون. رووسیه‌ش له‌ هه‌موویان زیاتر به‌ هۆی‌ كاریگه‌ری‌ شه‌ڕ و شۆڕش و كێشه‌ی‌ ناوخۆ هێز و ده‌سه‌ڵاتی له‌ ده‌ست دابوو. به‌ هۆی‌ لێپچكڕانی لهستان و فنلاند گه‌لێ كانگا، رێگه‌ی‌ قه‌تار و كێڵگه‌ و مه‌زرای‌ له‌ كیس چووبوون و ئه‌وه‌ی‌ مابووشی له‌ درێژایی شه‌ڕه‌كه‌دا له‌ وه‌ند ببوو. به‌ر و بووی‌ ده‌غڵ و دانی نیواونیو مابوو، كڕین و فرۆشی ده‌ره‌وه‌ی‌ هه‌ر نه‌مابوو. به‌ڵام به‌ هاتنه‌ سه‌ركاری‌ حكومه‌تی شوڕاكان وا ده‌هاته‌ به‌ر چاو ئاڵوگۆڕێكی ته‌واو له‌ رووسیه‌دا پێك بێت و بتوانن خۆ بگرنه‌وه‌. چونكوو هه‌ندێ‌ شوێنی پیشه‌سازیان وه‌كوو خۆی‌ مابوو و زۆر له‌ به‌شداربوانی شه‌ڕه‌كه‌ش ده‌یانتوانی بچنه‌وه‌ سه‌ر پیشه‌كه‌ی‌ خۆیان و له‌ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی‌ وڵاتدا به‌شداری‌ بكه‌ن. له‌وه‌ش گرنگتر بڕیاره‌كه‌ی‌ لنین ((وه‌رزێره‌كان سه‌ربه‌خۆ ده‌توانن خه‌ریكی كشتوكاڵ بن)) یارمه‌تێكی زۆری‌ ئابووری‌ وڵاتی دا و هه‌تا سیه‌كان هات له‌ دۆخی جارانی نزیك بێته‌وه‌. به‌ڵام سه‌ره‌ڕۆیی ستالین، دامه‌زراندنی سوپایه‌كی قه‌به‌ و پڕ خه‌رج، وه‌بره‌وخستنه‌وه‌ی‌ كه‌موكووڕی‌ و ناكۆكی، پساندنی پێوه‌ندی‌ له‌ گه‌ڵ جیهان و پاش گوێ‌ خستنی هه‌موو پیلان و به‌رنامه‌یه‌كی دوژمنان، بوونه‌وه‌ به‌ هۆی‌ وه‌پاشه‌وه‌چوونه‌وه‌ی‌ باره‌ ئابووریه‌كه‌ی سۆڤیه‌تی ئه‌و ده‌م. كه‌چی به‌و حاڵه‌ش ستالین پڕۆژه‌ی‌ كشتوكاڵی به‌ كۆمه‌ڵی بۆ رووسیه‌ داڕشت، نرخی شتوومه‌ك و پێداویستی رۆژانه‌ی‌ زیاد كرد، توند و تیژی‌ زیاتر به‌ كار هێنا، چازان و لێزانی له‌ سه‌ر كار ده‌ركردن و بۆ جارێكی تر بنچینه‌ی‌ ئابووری‌ وڵاتی رووخانده‌وه‌. له‌وه‌ش گرنگتر بنه‌مای‌ ترس و خۆفێكی ئه‌وتۆی‌ ناشت كه‌ له‌ هه‌موو جیهاندا سڵه‌ له‌ به‌رنامه‌ی‌ كومونیستی كرایه‌وه‌. له‌ دوای‌ ستالین خروشچۆف تا راده‌یه‌ك ئاڵوگۆڕی‌ له‌ رووسیه‌ دا پێكهێنا، نه‌خوێنده‌واری‌ كه‌م كرده‌وه‌، زانستگای‌ په‌ره‌ پێدانه‌وه‌، پسپۆڕ و زانای‌ پێگه‌یاندن و كه‌متاكورتێك له‌ بیانیان بێ منه‌ت بوو. كارگه‌ و شوێنه‌ پیشه‌ییه‌كانی گه‌شه‌ پێدانه‌وه‌ و له‌ سه‌ریه‌ك ئابووری‌ وڵاتی وه‌ها زیندوو كرده‌وه‌ هه‌تا سه‌ره‌تای‌ چله‌كان نه‌ ته‌نیا فه‌رانسه‌ و ژاپۆن و ئیتالیای‌ پاش خۆ دان، به‌ڵكوو پێش بریتانیاش كه‌وته‌وه‌. به‌ڵام دیسانیش داوێنگیری‌ شه‌ڕێكی ماڵوێرانكه‌ری‌ دیكه‌ بۆوه‌ كه‌ ئه‌ویش له‌ جێگای‌ خۆیدا زه‌ره‌د و زیانێكی یه‌كجار زۆری‌ ئابووری‌ و ئینسانی له‌و وڵاته‌ دا و هه‌میسان دوای‌ خسته‌وه‌ .

به‌ڵام ئه‌مریكا به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ رووسیه‌ هه‌ر له‌ پێش شه‌ڕی‌ یه‌كه‌می جیهانه‌وه‌ وڵاتێكی پێشكه‌وتووی‌ ئابووری‌ بوو، له‌ شه‌ڕه‌كه‌شدا له‌ جیاتی زه‌ره‌د قازانجی كرد و زیاتر په‌ره‌ی‌ به‌ بوونی خۆی‌ دا. وێڕای‌ كرین و فرۆش له‌ گه‌ڵ شیركه‌ته‌ گه‌وره‌كانی جیهان و كشتوكاڵی زۆر و به‌ تایبه‌ت هه‌بوونی كانی زێڕ له‌و وڵاته‌ زۆربه‌ی‌ دانیشتووه‌كانی ده‌وڵه‌مه‌ند بوون. هه‌رچی كه‌وتبایه‌ بازاڕه‌وه‌ ده‌فرۆشا و نه‌ده‌مایه‌وه‌، ئه‌وه‌ش هۆیه‌كی گرنگی تری‌ وه‌گه‌ڕكه‌وتنه‌وه‌ی‌ شوێنه‌ پیشه‌ییه‌كان و دڵخۆشبوونی ئه‌و وڵاته‌ به‌ به‌رهه‌مه‌كه‌ی‌ بوو. به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ رووسیه‌ كه‌ زۆر دروست ده‌كرا و كه‌م ده‌كڕدرا و هه‌ر به‌و هۆیه‌ش كارگه‌كانی له‌ كاردا وێستان. ئه‌مریكا تاقه‌ وڵاتێك بوو كه‌ داهات و ده‌ركه‌وتی له‌ هه‌موو زلهێزه‌كان زیاتر بوو و ده‌توانین بڵێین ده‌به‌رابه‌ری‌ رووسیه‌ بوو. ئه‌وه‌ش ویستی خه‌ڵكی ئه‌مریكا بوو كه‌ ئه‌و شێوه‌ ژیانه‌ پیشه‌ییه‌یان هه‌ڵبژاردبوو و به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ رووسیه‌ هه‌نگاویان ده‌نا. ئه‌وه‌ندی‌ رووسیه‌ له‌ باری‌ سوپاییه‌وه‌ خۆی‌ ته‌یار ده‌كرد، ئه‌مریكا ئه‌وه‌نده‌ په‌ره‌ی‌ به‌ سامانی خۆی‌ ده‌دا و دوو قازانجی سه‌ره‌كیشی له‌و شێوه‌ به‌رنامه‌یه‌دا كرد.

– یه‌كه‌م رۆژ له‌ رۆژ زیاتر په‌ره‌ی‌ به‌ پیشه‌سازیه‌كه‌ی‌ دا .

– دووهه‌م كه‌م كه‌سی به‌ ئیشی سوپاییه‌وه‌ خه‌ریك كردبوو و هه‌مووی‌ هه‌ر له‌ كار دابوون .

له‌ وه‌ش گرنگتر ئه‌و هه‌موو خه‌رجیه‌ زۆره‌ی‌ كه‌ رووسیه‌ له‌ سوپا قه‌به‌كه‌ی‌ ده‌كرد، ئه‌و ئه‌ویشی به‌ مله‌وه‌ نه‌بوو. له‌ باری‌ سیاسیشه‌وه‌ مه‌به‌ستی نه‌بوو خۆی‌ بنوێنێت و هه‌ر خه‌ریكی خۆ ده‌وڵه‌مه‌ند كردن بوو. له‌ راستیدا هێز و ده‌سه‌ڵاتی هیچ وڵاتێكیش هه‌ره‌شه‌ی‌ له‌ ئابووری‌ ئه‌مریكا نه‌ده‌كرد و له‌ كه‌س نه‌ده‌ترسا. جار جار له‌ ئورووپا تێكهه‌ڵچوون ده‌بوون، به‌ڵام ئه‌ویان نه‌ده‌گرته‌وه‌. هه‌ر بۆیه‌ش هیچ نرخێكی بۆ به‌شی سوپایی دانه‌ده‌نا و به‌وپه‌ڕی‌ كه‌می گه‌یاندبوو.

له‌ سییه‌كاندا ئه‌ویش تشكانێكی ئابووری‌ به‌ مل داهات. كڕین و فرۆشی ده‌ره‌وه‌ی‌ كه‌م بۆوه‌. تووشی قه‌یرانێكی ئه‌وتۆ بوو كه‌ له‌ هه‌موو زلهێزه‌كانی جیهان دواكه‌وت. ئه‌و قه‌یرانه‌ به‌ ئابووری‌ لێك هه‌ڵوه‌شاوه‌ی‌ جیهان ناوبانگی ده‌ركرد و ته‌نانه‌ت شوێنی له‌ سه‌ر ده‌وروبه‌ری‌ خۆشی دانا. به‌ڵام له‌ خه‌وهه‌ستانی ئه‌و دێوه‌ به‌ تایبه‌ت له‌ كۆتایی سییه‌كان و سه‌ره‌تای‌ چله‌كاندا وه‌كوو تۆپ ته‌قیه‌وه‌. ده‌ستوبرد وه‌كوو رووسیه‌ و بریتانیا له‌ باری‌ سوپاییه‌وه‌ به‌ خۆی‌ داهاته‌، گرنگێكی زۆری‌ به‌ به‌شی سوپایی دا و داهاتێكی به‌رچاوی‌ بۆ چه‌ك و تفاقی سوپایی ته‌رخان كرد. ئه‌و گه‌شه‌ و پێشكه‌وتنه‌ خێرایه‌ی‌ ئه‌مریكا كه‌ بریتانیا و ژاپۆنیشی دوای خۆ دان، سه‌ری‌ له‌ هیتلێریش شێواند. له‌ لایه‌ك گاڵته‌ی‌ به‌ ئه‌مریكا ده‌هات و پێوه‌ی‌ راده‌بوارد، له‌ لایه‌كی تریشه‌وه‌ له‌ داخی ئه‌وه‌ی‌ كه‌ تای‌ ته‌رازوو خه‌ریكه‌ به‌ لای‌ ئۆردووگای‌ بریتانیا و فه‌ڕانسه‌ و ئه‌مریكا دا قورستر ده‌بێت، هه‌تا بڵێی لێی دڵ پڕ بوو. تاقه‌تی نه‌بوو له‌وه‌ زیاتر له‌ سه‌ركه‌وتنه‌كانییه‌وه‌ رامێنێت و وه‌كوو هۆیه‌كی كاریگه‌ر و به‌ هه‌وای‌ فه‌رمانڕه‌وایی به‌ سه‌رجیهاندا دووباره‌ بۆوه‌ به‌ كلكه‌ نه‌وتینه‌ی‌ ئاگرێكی ماڵ وێرانكه‌ری‌ دیكه‌.

به‌ بۆچوونی هه‌ندێ‌ له‌ زانایان و به‌ تایبه‌ت چڕچیل كه‌ تێوه‌گلانی ئه‌مریكای‌ له‌ شه‌ڕدا زۆر پێ خۆش بوو، وا ده‌هاته‌ به‌ر چاو كه‌ ئیتر حیسابێك له‌ سه‌ر گه‌وره‌ هێزه‌كانی وه‌كوو فه‌ڕانسه‌ و بریتانیا ناكرێت. هه‌وای‌ كوێخایه‌تی هیتلێر به‌ سه‌ر ئورووپادا نامێنێت. ئاره‌زووی‌ فه‌رمانڕه‌وایی ژاپۆن به‌ سه‌ر باشووری‌ رۆژهه‌ڵاتی ئاسیا و ده‌ریالووشی ئارام دا با ده‌یبات و خولی ره‌وڕه‌وه‌ی‌ جیهان به‌س ده‌كه‌وێته‌ ده‌ست دوو زلهێزی‌ وه‌كوو ئه‌مریكا و رووسیه‌ و له‌و دووانه‌ زیاتر هیچ هێزێك ده‌وری‌ نامێنێت.

شایانی باسه‌ له‌ شه‌ڕی‌ دووهه‌می جیهانیشدا ئه‌مریكا به‌ پێچه‌وانه‌ی‌ رووسیه‌ هه‌ر قازانجی كرد. پله‌ی‌ ئابووری‌ به‌ راده‌یه‌كی ئه‌وتۆ سه‌ركه‌وت كه‌ ئه‌و لاوازییه‌ ئابوورییه‌ی‌ به‌رنامه‌ داڕێژراوه‌ نوێیه‌كه‌ی‌ رۆزوڵتیش چاره‌سه‌ری‌ پێ نه‌كرا، قه‌ره‌بوو بۆوه‌. ئه‌و كانگا و هێزه‌ ئینسانیه‌ی‌ له‌ كار كه‌وتبوون دوو چه‌ندانه‌ وه‌كار كه‌وتنه‌وه‌. به‌ كورتی وێڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ كه‌ هیچ زه‌ره‌دێكی نه‌كرد، ده‌وڵه‌مه‌ند و ده‌وڵه‌مه‌ندتریش ببوو. له‌ باری‌ سوپایشه‌وه‌ هێند به‌ هێز ببوو زۆر زیاتر له‌ خۆی‌ باڵی هاویشت. تاقه‌ شوێنێك كه‌ نه‌یتوانی بیخاته‌ ژێر چاوه‌دێری‌ خۆیه‌وه‌، ناوچه‌كانی ژێر ده‌سه‌ڵاتی رووسیه‌ بوو. ئه‌و رووسیه‌یه‌ی‌ تاقه‌ كۆستی سه‌ر رێگای‌ پاوانخوازی‌ ئه‌مریكا به‌ سه‌ر جیهان دابوو. ئه‌و رووسیه‌یه‌ی‌ له‌ دوای‌ چل و پێنجه‌وه‌ خۆی‌ به‌ تاقه‌ سه‌ركه‌وتووی‌ شه‌ڕ به‌ دژی‌ فاشیه‌كان ده‌زانی و به‌ هۆی‌ هێزی‌ سوپای‌ سووریشه‌وه‌ ده‌سه‌ڵات و حورمه‌ت و رێزی‌ نیوه‌ی‌ یه‌كه‌می سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌ی‌ له‌ جیهاندا په‌یدا كرد. به‌ڵام شیرازه‌ی‌ ئابووریه‌كه‌ی‌ له‌ به‌ر یه‌ك چووبوو. هه‌ر وه‌كوو شه‌ڕی‌ یه‌كه‌م كه‌ كۆمه‌ڵه‌ خه‌ڵكێكی یه‌كجار زۆری‌ سوپایی و بێ لایه‌نی كوژرابوو، له‌و شه‌ڕه‌شدا به‌ هۆی‌ جیره‌به‌ندی‌ خوارده‌مه‌نی، كاری‌ به‌ زۆره‌ملی و سه‌عاته‌كاری‌ درێژ، كۆمه‌ڵێكی تری‌ تێداچووبوو. چونكوو زۆربه‌شیان نێرینه‌ بوون له‌ زاوزێشدا دوا كه‌وت. به‌ هۆی‌ باری‌ سیاسی وڵاته‌كه‌شیه‌وه‌ چونكوو به‌رنامه‌ی‌ ئازادی‌ ئابووری‌ ئه‌مریكای‌ به‌ لاوه‌ په‌سند نه‌بوو و ئه‌مریكاش قه‌رزی‌ ده‌گه‌ڵ نه‌ده‌كرد، به‌ ناچار گه‌ڕابۆوه‌ سه‌ر شێوه‌ ژیان و گوزه‌رانی به‌ر له‌ سییه‌كانی خۆی‌.

تێشكانێكی درێژخایه‌نی تر كه‌ داوێنگیری‌ رووسیه‌ بوو لاوازی‌ كشتوكاڵ بوو كه‌ به‌ هۆی‌ شه‌ڕ و گرنگی نه‌دان به‌و به‌شه‌ وه‌ها دوا كه‌وتبوو نه‌ته‌نیا نه‌ده‌نێردرایه‌ ده‌ره‌وه‌، به‌ڵكوو به‌شی ناوخۆشی نه‌ده‌كرد و ده‌بوو بشهێنن. كه‌چی له‌ جیاتی زیندووكردنه‌وه‌ی‌ كشتوكاڵ و پیشه‌سازی‌ وڵاته‌كه‌یان هه‌ر له‌ فكری‌ حیزبایه‌تی و له‌شكر و سوپا و جبه‌خانه‌ی‌ شه‌ڕ دابوون. له‌ حیزبایه‌تیه‌كه‌شدا هێنده‌یان توند گرتبوو هه‌ر كه‌س گومانی دۆستایه‌تی له‌ گه‌ڵ هیچ شوێنێكی جیا له‌ رووسیه‌ی‌ لێ كرابایه‌، ئه‌زیه‌ت و ئازار ده‌درا. هه‌ر كه‌س حیزبیه‌كی تۆخ و جێگای‌ متمانه‌ نه‌بوایه‌، به‌رپرسایه‌تی كه‌م شوێنیان پێ ده‌سپارد با لێهاتووش بوایه‌. ته‌نانه‌ت په‌ڕتووك و نووسراوه‌كانی خوێندنیشیان بژار ده‌كرد و له‌ خۆیان و له‌ لایه‌نگره‌كانیان زیاتر كومونیستیشیان قبوڵ نه‌بوون. له‌ هیچ شوێنێكی ژێر چاوه‌دێری‌ خۆیاندا مه‌جالی تێكۆشانی تاقه‌ حیزبێكیان نه‌ده‌دا. به‌ هۆی‌ دووره‌په‌رێزیان له‌ گه‌ڵ دونیای‌ ده‌ره‌وه‌ داهێنانی نوێیان له‌ پیشه‌سازیدا نه‌ما. فه‌رمانده‌ر و فه‌رمانبه‌ریان بێ بیروبۆچوون و هه‌موو داڕشتنێكی نوێ‌ مه‌كینه‌ ئاسا كاری‌ دیاریكراویان ده‌كرد و ته‌نیا هیوایان رۆژ به‌سه‌ر بردن بوو. كه‌سیش نه‌ده‌وێرا بچوكترین ره‌خنه‌ بگرێت و به‌ ئازادی‌ بڵێ وا نابێ. دژایه‌تی له‌ گه‌ڵ ماف و فه‌رمانڕه‌وایی تاكه‌ كه‌سیان كرد به‌ یاسای‌ رۆژ و له‌ ئه‌نجامدا سۆڤیه‌تیان تووشی رووخانێكی تری‌ ساڕێژنه‌بۆوه‌ كرد.

له‌ سه‌ر ئه‌و حاڵه‌ش ڕا له‌ گه‌ڵ ئه‌مریكا قه‌ت لێك ئه‌مین نه‌بوون. هه‌ر له‌ دوای‌ شه‌ڕی‌ یه‌كه‌می جیهانه‌وه‌ كه‌ ئه‌مریكا خه‌ریكی داڕشتنی بناغه‌ی‌ ئابووری‌ خۆی‌ بووه‌ و رووسیه‌ش دوور له‌ هه‌موو هاتوهووتێكی ئورووپا سه‌رگه‌رمی دامه‌زراندنی حیزبی كومونیست بووه‌، لێك به‌ گومان بوون. به‌ چاوێكی دوژمنكارانه‌وه‌ سه‌یری‌ هه‌ڵوێستی یه‌كتریان كردووه‌. هه‌ر چه‌نده‌  جارجار ئاهه‌نگی رێككه‌وتن له‌ نێوان رووسیه‌ و ئه‌مریكادا به‌ر گوێ‌ كه‌وتووه‌ و ئه‌و چاوه‌روانییه‌ هه‌ر كراوه‌ كه‌ ره‌نگه‌ رۆژێك  له‌ دژی‌ ئورووپا یه‌ك بگرنه‌وه‌، به‌ڵام له‌ راستیدا له‌ هه‌موو بارێكه‌وه‌ له‌ دژی‌ یه‌كتر جوڵاونه‌وه‌. هه‌ر كامێكیان له‌ به‌رنامه‌یه‌كدا تۆزقاڵێك سه‌ركه‌وتنی وه‌ده‌ست هێنابێت، ئه‌وی‌ تریان تێی هه‌ڵپێچاوه‌. هه‌ر بۆیه‌ش شه‌ڕه‌ سارده‌كه‌ی‌ نێوانیان وه‌ها لێك كشایه‌وه‌. له‌و ماوه‌یه‌شدا كوشه‌نده‌ترین چه‌ك كه‌ ئه‌مریكا له‌ دژی‌ رووسیه‌ به‌ كاری‌ هێنا و لێشی به‌ مراد گه‌ییشت، گه‌مارۆی‌ ئابووری‌ بوو.

دژایه‌تێكی به‌رچاوی‌ تر زیندووكردنه‌وه‌ی‌ ئابووری‌ ئورووپا به‌ گشتی له‌ ژێر ناوی‌ (…مارشال) دابوو كه‌ به‌ هۆی‌ پێشوازی‌ هه‌ندێ‌ له‌ وڵاتانی رۆژهه‌ڵات له‌و به‌رنامه‌یه‌ و دژایه‌تی رووسیه‌ له‌ گه‌ڵیان بۆشایه‌كه‌ی‌ به‌رفراوانتر كرده‌وه‌ و له‌ ئه‌نجامدا له‌ دژی‌ یه‌كتر دیارده‌یه‌كی وه‌هایان خوڵقاند كه‌ هه‌ڕشه‌ له‌ تۆره‌مه‌ی‌ ئینسان ده‌كات و كه‌سیش ناوێرێ‌ ده‌ستی بۆ به‌رێت‌. له‌و نێوه‌شدا هه‌ر ئه‌مریكا له‌ دوژمنكاریدا له‌ سه‌رخۆتر و بارهه‌ڵگرتر بوو. هه‌ر بۆیه‌ش وه‌كوو پێویست هێز و ده‌سه‌ڵاتی خۆی‌ پاراستووه‌. بۆ نموونه‌ هێنده‌ له‌ گه‌ڵ فه‌ڕانسه‌ نالێك بوو و ده‌شیزانی رووسیه‌ له‌ دژی‌ ئه‌و یارمه‌تی فه‌ڕانسه‌ ده‌دات، وه‌سه‌ر خۆی‌ نه‌هێنا و تێكهه‌ڵچوون رووی‌ نه‌دا. به‌ڵام له‌ نێوان رووسیه‌ و چین دا له‌ سه‌ر لایه‌نگری‌ رووسیه‌ له‌ هیند و ئه‌فغانستان و لایه‌نگری‌ چین له‌ پاكستان چه‌ند جارێك تێكهه‌ڵچوون رووی‌ دا. له‌ بواری‌ پیشه‌سازیشدا ئه‌وه‌ هه‌ر قسه‌ی‌ لێ ناكرێت‌ كه‌ ئه‌مریكا هه‌میشه‌ كه‌ڵكی له‌ زانست وه‌رگرتووه‌ و ئه‌زموونی تێدا به‌ كار هێناوه‌. به‌ڵام رووسیه‌ قه‌ت نه‌یهێشتووه‌ پسپۆڕێكی بۆ دوو مانگ له‌ وڵاتێكی سه‌رمایه‌داریدا وه‌مێنێت و زانیاری‌ له‌ سه‌ر چۆنیه‌تی داهێنان و خۆ ده‌وڵه‌مه‌ندكردن وه‌ده‌ست بێنێت و له‌ ناو خۆ دا كه‌ڵكی لێ وه‌ربگرێت‌. له‌وه‌ش به‌رچاوتر فه‌رمانره‌وایی وڵات هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای‌ دروست بوونی ئه‌و نیزامه‌وه‌ به‌ ده‌ست چه‌ند كه‌سێكی قامك ژمێره‌وه‌ بووه‌ و هیچ رێزێك له‌ مێشكه‌ پڕه‌ لاوه‌كیه‌كان نه‌گیراوه‌. هه‌روه‌ها یه‌كتر بوغزاندن و كارشكێنی له‌ سه‌ر ده‌سه‌ڵاتداری‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ دروست بوونی حیزبی كومونیسته‌وه‌ له‌ نێو لایه‌نگرانی بلشویك و منشویك دا له‌ ئارا دابووه‌ و زۆر كاریگه‌ر بووه‌. له‌ هه‌مووشیان زیاتر باری‌ ئابووری‌ شوێنی له‌ سه‌ر سیاسه‌تی ئه‌و وڵاته‌ دانا و هه‌ره‌سی پێ هێنا.

له‌و هه‌ره‌سه‌شدا به‌ ته‌نیا رووسیه‌ زه‌ره‌ری‌ نه‌كرد و ده‌توانین بڵێین له‌ سه‌ر یه‌ك هه‌موو جوڵانه‌وه‌ رزگاریخوازه‌كان زه‌ره‌ریان كرد. واته‌ كۆتایی به‌و هه‌موو یارمه‌تیه‌ هات كه‌ له‌ ژێر ناوی‌ شه‌رقگه‌رایی و غه‌ربگه‌راییدا له‌ گه‌ڵ جوڵانه‌وه‌كان ده‌كرا و چۆڕه‌بڕ بوو. ئه‌مریكاش به‌ راده‌یه‌كی یه‌كجار زۆر زه‌ره‌دی‌ له‌و ئاڵوگۆڕه‌ دا كردووه، هه‌ر چه‌ند له‌ رواڵه‌تدا له‌ باری‌ سوپاییه‌وه‌ له‌ رابردوو زیاتر په‌ره‌ی‌ ئه‌ستاندووه‌، له‌ باری‌ سیاسییه‌وه‌ ده‌هۆڵی بۆ به‌رنامه‌كه‌ی‌ خۆی‌ هه‌ڵگرتووه‌ و زیاتر پڕوپاگه‌نده‌ له‌ دژی‌ به‌رنامه‌ی‌ سیاسی و ئابووری‌ كومونیزم بڵاو ده‌كاته‌وه‌، له‌ باری‌ ئابووریشه‌وه‌ ئه‌وا پووڵه‌كه‌ی‌ وه‌كوو كیلۆی‌ نێونه‌ته‌وه‌یی ئه‌رزی‌ هه‌موو جیهانی پێ له‌ كێش و ته‌رازوو ده‌درێت‌ و براگه‌وره‌ی‌ رۆژه‌. به‌ڵام ئیتر باڵی راستی شكاوه‌ و له‌ ژێر ناوی‌ شه‌رقگه‌راییدا هیچی دیكه‌ ناتوانێ گه‌لانی ژێر ده‌سته‌ بچه‌وسێنێته‌وه‌ و له‌وه‌ش به‌رچاوتر به‌ په‌تی قه‌پۆز به‌رزی‌ خنكاوه‌، پۆز و هه‌وای‌ بێ ره‌قیبی و له‌ لێفه‌ی‌ خۆی‌ زیاتر پێ راكێشانی، بێگومان له‌ پێشكه‌وتنی ده‌خات و هیچ دوور نییه‌ ئه‌و له‌ به‌رانبه‌ره‌كه‌ی‌ خراپتر هه‌ره‌س به‌رێت و زلهێزێكی تر جێگاكه‌ی‌ پڕ بكاته‌وه‌. هه‌تا ئێستاش كه‌ هه‌ر توانیویه‌تی درێژه‌ به‌ ته‌مه‌نی ده‌سه‌ڵاتداری‌ خۆی‌ بدات، دوو هۆی‌ سه‌ره‌كی هه‌یه‌ .

یه‌كه‌م:  دوو به‌ش له‌ سێ به‌شی خه‌ڵكی ئه‌و وڵاته‌ هه‌تا ئێستاش له‌ سیاسه‌تدا به‌و پله‌یه‌ نه‌گه‌یشتوون له‌ مافی خۆیان بپرسنه‌وه‌ .

دووهه‌م: زۆربه‌یان تێر و پڕن و به‌ وته‌ی‌ كوردانیش كاسه‌ی‌ پڕ ئاشتی ماڵێیه‌ .

هێرش بێتووشی

سه‌رده‌شت – 1/7/1387- ی‌ هه‌تاوی‌

لەبارەی هێرش بێتووشی

ناوی ته‌واوم (ساڵح ساڵح زاده‌) ناسراو به‌ (هێرش بێتووشی) له‌دایکبووی رۆژی نۆهه‌می مانگی رێبه‌ندانی ساڵی هه‌زار و سێسه‌د و چلی هه‌تاویم. ناوی باوکم عه‌لی حه‌مه‌ساڵح له‌ به‌ره‌بابی ...

سەیری ئەمەش بکە

مێژوو چییه‌؟

مێژوو چییه‌؟ ئه‌وانه‌ی به‌ رابردووی خۆیاندا نه‌چنه‌وه‌ ده‌بێ دووپاتی بکه‌نه‌وه‌. ((جۆرج سانتایانا)) مێژوو چه‌مکێکی له‌ …

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *